Η αρχαία Δολίχη Ελασσόνας
Η Δολίχη του Δήμου Ελασσόνας ήταν το τρίτο μέλος της «Περραιβικής Τριπολίτιδος» (Πύθιον, Άζωρος, Δολίχη). Βρίσκεται στη βόρεια Θεσσαλία και είναι χτισμένη στους πρόποδες του δυτικού Ολύμπου.
Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ: Η ιστορία του χωριού μετράει πάνω από 3.000 χρόνια, καθώς η Δολίχη υπάρχει στην ίδια γεωγραφική θέση, με το ίδιο ακριβώς όνομα, ήδη από τη δεύτερη π.Χ. χιλιετία. Ορόσημο για την αρχαία Δολίχη, αποτέλεσε η συνένωσή της με τις γειτονικές Άζωρος και Πύθιον, στην αμφικτιονία «Περραιβική Τριπολίτις», η οποία είναι και η πρώτη αμφικτιονία που αναπτύχθηκε στον ελληνικό χώρο. Κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, βρέθηκε υπό την κυριαρχία των Μακεδόνων, ενώ το 196 π.Χ. πέρασε στα χέρια των Ρωμαίων. Η παρουσία της Δολίχης συνεχίζεται και στην εποχή της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ζωντανή απόδειξη αποτελεί ο Βυζαντινός Ναός της Θείας Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, που κοσμεί την κεντρική πλατεία του χωριού.
ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ: Δολιχός-ή-όν σημαίνει: μακρύς, επιμήκης. Στον Όμηρο (Ιλιάδα Ν 162) υπάρχει η φράση «δολιχόν δόρυ». Ενδέχεται, λοιπόν, η Δολίχη να οφείλει την ονομασία της στο στενόμακρο σχήμα της. Ο Δόλιχος είναι και το αγώνισμα δρόμου μεγάλου μήκους, αρχαίο ολυμπιακό άθλημα το οποίο εισήχθη στην 15η Ολυμπιάδα το 720 π.Χ. Η απόσταση που διένυαν οι αθλητές ανερχόταν σε 24 στάδια και ισοδυναμούσε περίπου με 4.614,48 μέτρα. Για τη θεσσαλική Δολίχη το παλιότερό της όνομα ήταν Ντούχλιστα (Δούχλιστα).
ΟΙ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΙ ΤΗΣ ΟΙΚΙΣΜΟΙ: Στη Δολίχη βρέθηκαν ίχνη προϊστορικών οικισμών σε διάφορες περιοχές. Εντοπίστηκε Νεολιθικός οικισμός τύπου μαγούλας της αρχαιότερης νεολιθικής, δηλαδή, από τους παλαιότερους στη Θεσσαλία (6.500 π. Χ. – 5800 π. Χ.) με διάμετρο, περίπου 150 μ. Πρόκειται για μία χαμηλή έξαρση με ύψος, περίπου, δύο μέτρα μέσα στο χωριό Δολίχη. Η ποιότητα των αγγείων και των εργαλείων είναι σε πολύ υψηλό επίπεδο και δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τους άλλους οικισμούς της Θεσσαλίας. Είναι ο βορειότερος νεολιθικός οικισμός που γνωρίζουμε ως τώρα για τη Θεσσαλία σε συνδυασμό της Τοπόλιανης Πυθίου. Η θέση του είναι κομβική, γιατί βρίσκεται στον άξονα στενών Σαρανταπόρου – Πέτρας, τα οποία είναι σημαντικά περάσματα ακόμη και για τα νεολιθικά χρόνια.
Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΔΟΛΙΧΗΣ και ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΣΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΟΥ ΛΟΦΟΥ: Ο Γάλλος περιηγητής Λέων Εζέ, κατά το 1860, αναφέρει στο έργο του ότι θα τοποθετούσε καλύτερα τη μία από τις 3 πόλεις της Τριπολίτιδος, ανάλογα με τα ερείπια που συναντούμε προχωρώντας προς τα δυτικά, σε απόσταση ενός μιλίου, στο Καστρί και ότι κάποτε εκεί υπήρξε οχυρωμένη πόλη και βρέθηκαν νομίσματα και επιγραφές. Ο Νικόλαος Γεωργιάδης, γιατρός, πολιτικός και ιστορικός, αναφέρει ότι η θέση της αρχαίας Δολίχης είναι στη γνωστή θέση «Καστρί». Ο Γεωργιάδης, μεταξύ και άλλων ερευνητών, ανέφερε την ύπαρξη τειχών στον λόφο του Προφήτη Ηλία της Δολίχης, τα οποία δεν έχουν επιβεβαιωθεί γιατί δεν έχει γίνει συστηματική έρευνα από την αρμόδια αρχαιολογική υπηρεσία.
Ο αρχαιολόγος Απόστολος Αρβανιτόπουλος γράφει ότι: «Δολίχη δέ επί της θέσεως Καστρί παρά τό χωρίον Δούχλιστα, ου τό όνομα φαίνεται ον τό Δολίχης αυτής παρεφθαρμένο τήν γνώμην ταύτην, ην πάντες σχεδόν οί νεώτεροι γεωγράφοι, απεδέχθησαν…». Και ο Γερμανός αρχαιολόγος Friedrich Stahlin αναφέρει ότι: «Εάν η Άζωρος βρισκόταν όπου είναι τώρα η Βουβάλα, τότε η Δολίχη πρέπει να αναζητηθεί στα ανατολικά της, μια και στο Λυκούδι, περίπου, χωρίζεται ο δρόμος ανάμεσα στις δύο πόλεις. Πέρα από αυτό, η Δολίχη βρισκόταν οπωσδήποτε στα βόρεια της Τριπολίτιδας, μια και συνόρευε με την Ελιμιώτιδα».
Η θέση λοιπόν της αρχαίας Δολίχης είναι στον αρχαιολογικό χώρο «Καστρί Δολίχης». Στην αρχαιότητα εκτεινόταν στη νοτιοδυτική πλευρά του Αϊ Λια μέχρι και το Καστρί, με την ακρόπολή της στο κωνικό ύψωμα του Αϊ Λια. Εκεί φαίνεται και το χαρακτηριστικό «στεφάνι» γύρω από την κορυφή του. Εξάλλου, και το γεγονός ότι μέχρι σήμερα αποκαλείται «στεφάνι», αποτελεί ένδειξη της ύπαρξης αρχαίου κάστρου. Ίσως λόγω του ιδιαίτερου κλίματος (απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας) να έσπασαν και να θρυμματίσθηκαν τα ασβεστολιθικά πετρώματα ή το υλικό του κάστρου να χρησιμοποιήθηκε για νεότερες οικοδομές. Οι αλλεπάλληλες εχθρικές εισβολές, ακόμη, ίσως να συντέλεσαν στην καταστροφή του.
ΜΕΡΟΣ ΔΙΕΛΕΥΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ και ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΩΝ: Στις αρχές του 5ου αι. π. Χ. ολόκληρη η Ελλάδα συγκλονίζεται από την περιπέτεια των μηδικών πολέμων. Οι Περραιβοί ακολουθώντας τους Θεσσαλούς αναγκάστηκαν να μηδίσουν και από την περιοχή τους θα περάσει η στρατιά του Ξέρξη κατευθυνόμενη στη Νότιο Ελλάδα. Τότε μνημονεύει την Περραιβία και ο Ηρόδοτος όταν περιγράφει την πορεία των περσικών στρατευμάτων. Η διέλευσή τους από την Περραιβία τεκμηριώνεται από τους δυο χρυσούς δαρεικούς που βρέθηκαν στις ανασκαφές της Αζώρου. Από την Περραιβία διέρχονται όλοι οι δρόμοι που συνδέουν τη Μακεδονία με τη νότια Ελλάδα. Η κοιλάδα του Τιταρήσιου αποτελούσε το δρόμο της διαβάσεως από την Πέτρα προς την Μακεδονία και εχρησιμοποιείτο κατά προτίμηση σε πολέμους για να παρακαμφθεί η κοιλάδα των Τεμπών.
Η ΣΥΝΕΝΩΣΗ ΤΡΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ: Παράλληλα στα τέλη του 5ου αι. και στις αρχές του 4ου οι Μακεδόνες προσπαθούν να αποκτήσουν επιρροές στην περιοχή και την διεκδικούν για λογαριασμό τους. Τελικά οι πόλεις της Περραιβικής Τριπολίτιδος δηλ. Πύθιον, Άζωρος και Δολίχη συνασπίζονται σε μία μικρότερη ομοσπονδία με κοινό τοπικό δήμαρχο. Η «Περραιβική Τριπολίτις», οι κάτοικοι της οποίας, μεταξύ τους αποκαλούνταν «Τριπολίται», θα πρέπει να θεωρηθεί ως η αρχαιότερη αμφικτιονία στον ελλαδικό χώρο. Βορειότερα στη Θεσσαλία ήταν ο πιο σημαντικός φύλακας των περασμάτων από τη Μακεδονία προς τη Θεσσαλία και αντίστροφα και τις περισσότερες φορές ήταν το πεδίο μάχης των ξένων επιδρομών και γι’ αυτό, πιθανόν, δεν διασώζονται έργα τέχνης καθώς και περισσότερα στοιχεία του πολιτισμού της.
Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ: Στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας με μια σειρά στρατιωτικών επεμβάσεων «ελευθερώνει» τη Θεσσαλία μαζί με την Περραιβία από τους ηγεμόνες των Φερών για να τους θέσει κάτω από τη δική τους κυριαρχία. Η Περραιβία θα μείνει υπό μακεδονική κυριαρχία για 1,5 αιώνα καταβάλλοντας στον Φίλιππο τον φόρο που πλήρωνε πριν στη Λάρισα. Ο Φίλιππος τους αφαιρεί τη μία από τις 2 ψήφους της Δελφικής Αμφικτιονίας και στο εξής ψηφίζουν μαζί με τους Δόλοπες. Από ανασκαφές στο Πύθιο πιστοποιείται αυτή η επιρροή των Μακεδόνων στην περιοχή, η οποία διαφαίνεται πρωτίστως σε κάποιες επιγραφές – επιστολές των Μακεδόνων βασιλιάδων προς τους ντόπιους τοποτηρητές –επιστάτες τους.
Γράφει ο Ευάγγελος Μπαλντούνης
Καθηγητής φιλόλογος – συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής
Πηγή: ΕΝΤΥΠΗ LARISSANET
