Το αρχαίο Πύθιον Ελασσόνας

 Το Πύθιο είναι κτισμένο σε καίρια θέση στο όριο του Ολύμπου στη ΝΔ του πλευρά, στην είσοδο των στενών της Πέτρας σε αμφιθεατρική θέση και σε υψόμετρο περίπου 725 μέτρων.

ΕΞΗΓΗΣΗ ΤΗΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΙ Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ: Η λέξη Πύθιο προέρχεται από τον θεό Πύθιο Απόλλωνα που λατρευόταν εκεί. Οι ιερείς – φύλακες του ονομάζονταν Σελλοί (απ’ όπου προερχόταν και η ονομασία «Σέλλος» που είχε το χωριό ως το 1928). Η περιοχή είναι γνωστή από την «Ιλιάδα» του Ομήρου και ερείπια της αρχαίας εκείνης πόλης βρέθηκαν γύρω από τον λόφο των Αγίων Αποστόλων. Το Πύθιο πρέπει να ήταν πασίγνωστο ως ιερός τόπος λατρείας του Απόλλωνος Πυθίου, ο οποίος ήταν σεβαστός απ’ όλους τους Περραιβούς. Οι κάτοικοι συναθροίζονταν στο Πύθιο, στον λόφο Άγιοι Απόστολοι, για να γιορτάσουν κάθε χρόνο τους θεούς του Ολύμπου και ιδιαίτερα τον Απόλλωνα. Στα ΝΔ του λόφου φαίνεται καθαρά κοίλωμα με δύο διαζώματα που προδίδει πως ο συγκεκριμένος χώρος ίσως να αποτελούσε το αρχαίο θέατρο. Ανατολικά του λόφου βρέθηκαν υπολείμματα βυζαντινού κάστρου και στην κορυφή του θεμέλια ενός κεντρικού πύργου. Το όνομα της πόλης τού Πυθίου βρέθηκε σε επιγραφή από τους Δελφούς.

Οι βάσεις δύο ναών

 

ΟΙ ΝΑΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΘΕΟΙ ΠΟΥ ΛΑΤΡΕΥΟΝΤΑΝ: Έχουν έρθει στο φως συνολικά τρεις ναοί: Απόλλων Πύθιος, Ποσειδών Πατρώος και Άρτεμις. Οι ναοί χρονολογούνται στην περίοδο της αυτοκρατορίας του Οκταβιανού Αυγούστου, ενώ κάτω από την τελευταία υπήρχε πρωιμότερη οικοδομική φάση. Το πρώτο ιερό πιθανόν να καταστράφηκε κατά τη διάρκεια των εμφυλίων πολέμων των Ρωμαίων. Ο Απόλλων λατρεύτηκε ως Λύκειος και ως Δώρειος. Σύμφωνα με τις επιγραφές που βρέθηκαν, διαπιστώθηκε ότι στο πανάρχαιο ιερό υπήρχαν θεοί που λατρεύονταν στον ίδιο ναό, όπως ο Ασκληπιός, ο Δίας Κεραύνιος και η Αφροδίτη. Απαντάται, ακόμη, η λατρεία της Αρτέμιδος. Λατρευόταν η θεά Ενοδία με το προσωνύμιο «Πατρώα», ο Ηρακλής, η Δήμητρα και πιθανόν ο Διόνυσος και η Θέμις.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΝΑΩΝ: Νοτιοδυτικά του λόφου έχουν γίνει αρχαιολογικές ανασκαφές, οι οποίες έφεραν στο φως αυτούς τους τρείς ναούς Ρωμαϊκής εποχής. Βρέθηκε η βάση ναού του Πατρώου Ποσειδώνος (33×13 μ.), ο οποίος εκτός από θεός της θάλασσας ήταν και θεός των ποταμών και των πόσιμων υδάτων, και άλλη μια βάση ναού αφιερωμένου στην Αρτέμιδα Αγαγυλαία (πολύ μικρότερων διαστάσεων). Επίσης, βρέθηκαν επιγραφές, κολόνες και νομίσματα. Τρίτος είναι ο ναός του Απόλλωνος Πυθίου (33×13 μ.), ο οποίος ανασκάφτηκε σχεδόν ολοκληρωτικά και θεωρείται ότι κτίστηκε πάνω στη θέση παλαιότερου ναού. Από ένα περιμετρικό πλακόστρωτο δημιουργείται στη θέση ένα επίπεδο ύψους 0,50 μ., πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε το νεότερο ιερό. Διαθέτει πρόναο και σηκό. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από σχιστόλιθο και εσωτερικά ήταν επενδυμένοι με έγχρωμα κονιάματα.
ΟΙ ΠΟΛΥΤΙΜΕΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ: Ο ναός έδωσε εκπληκτικά ευρήματα, με κυριότερα δύο ακέφαλα, λατρευτικά αγάλματα του θεού, ένα από τα οποία φέρει στο στήριγμά του την υπογραφή του καλλιτέχνη: «Φιλήμων εποίησε». Πλήθος επιγραφών και γλυπτών, τα οποία προέρχονται από το αρχαιότερο ιερό του Απόλλωνος βρέθηκαν στην υποδαπέδια επίχωση του ρωμαϊκού ναού. Από τα ευρήματα ξεχωρίζουν ένα ακέφαλο άγαλμα του Απόλλωνος Μουσαγέτη (ηγέτης, αρχηγός των Μουσών) και τρεις βασιλικές επιστολές, από τις οποίες η μία είναι του βασιλιά της Μακεδονίας Δημήτριου Β’, υιού του Αντίγονου Γονατά και οι άλλες δύο του βασιλιά Αντίγονου Δώσωνος. Στο Πύθιο βρέθηκε και μία μαρμάρινη βάση αφιερώματος που γράφει τα ονόματα των παλικαριών που πήραν μέρος στην εκστρατεία κατά της Τροίας και τους εύχονταν «Καλή Νίκη». Την πλάκα αυτή φωτογράφισε και δημοσίευσε σχετικά ο κ. Καλέσης το 1968 στην εφημερίδα «Φωνή της Ελασσόνας» που ο ίδιος εξέδιδε. Σε αυτήν την πλάκα βλέπει κανείς καθαρά κεφαλαία γράμματα. Δε γνωρίζουμε, όμως, τι απέγινε αυτή η πλάκα, καθώς, επίσης, την προέλευση και τη χρονολογία της.
ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΣΤΟ ΠΥΘΙΟ: Το μέρος αναφέρεται από τον ιστορικό Πλούταρχο, τον Ρωμαίο ιστορικό Τίτο Λίβιο, τον Έλληνα Πτολεμαίο στη «Γεωγραφία» του και από πολλούς άλλους. Το αρχαίο Πύθιο, μαζί με την Άζωρο και τη Δολίχη, αποτελούσαν περίπου από τον 5ο μέχρι και τον 3ο αι. π.Χ. την Περραιβική Τριπολίτιν (συμπολιτεία, μέρος του ευρύτερου «Κοινού των Περραιβών»), παίζοντας έτσι κυρίαρχο ρόλο, αφού ήταν η πρωτεύουσά της. Το ιερό του Απόλλωνος (το οποίο υπήρξε κέντρο λατρείας και Μαντείο), αναφέρεται σε απόσπασμα του Πλούταρχου (στον βίο του «Αιμίλιος Παύλος») στο εδάφιο που γίνεται λόγος για την υψομέτρηση του Ολύμπου από τον Ξεναγόρα. Στο Πύθιο υπήρχε βωμός όπου ο Μέγας Αλέξανδρος θυσίασε εκατόμβη στον Δία πριν ξεκινήσει για τη μεγάλη εκστρατεία του, παίρνοντας πολεμιστές και ιππείς από τις πόλεις της Τριπολίτιδας. Αυτός ο βωμός σώζονταν μέχρι και το 1965. Τότε, δύο νεαροί βοσκοί βόσκοντας τα κοπάδια τους εκεί, τον κατεδάφισαν!
ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΣΤΗΝ «ΙΛΙΑΔΑ» ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ: Στο Πύθιο βρέθηκαν πολλά ψηφίσματα, αναθηματικές πλάκες και πλήθος επιγραφών, δύο ακέφαλα λατρευτικά αγάλματα του Απόλλωνος, τα οποία προέρχονται από προγενέστερο ιερό που ήταν χτισμένο εκεί. Εκτός από την Ηπειρωτική Δωδώνη με το εκεί Μαντείο του Διός, ο Όμηρος αναφέρει και μια πόλη Δωδώνη «παρά τον Τιταρήσιον ποταμόν». Επιπλέον, στην «Ιλιάδα» βλέπουμε τον Αχιλλέα να προσεύχεται στον Δία της Δωδώνης τον Πελασγικό, της κακοχείμωνης Δωδώνης, που ζουν εκεί οι Σελλοί. Στηριζόμενοι εκεί πολλοί αρχαιολόγοι και ιστορικοί ξεκινούν και πιθανολογούν για μία θεσσαλική Δωδώνη στους πρόποδες του Ολύμπου και να ερευνούν την ύπαρξη ενός Μαντείου προς τιμήν του Διός στην περιοχή του Πυθίου.
Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΛΑΣΓΙΚΗ ΔΩΔΩΝΗ: Πολλοί, λοιπόν, θεωρούν ότι το πρώτο Μαντείο του Δωδωναίου Δία του Πελασγικού ιδρύθηκε στην περραιβική Δωδώνη. Γι’ αυτούς το Μαντείο της ηπειρωτικής Δωδώνης είναι μεταγενέστερο δημιούργημα των Περραιβών που αναχώρησαν προς την Ήπειρο, μετά την εισβολή των Λαπίθων στη Θεσσαλία και την πεδινή Περραιβία. Ο Όμηρος την τοποθετεί παρά τον Τιταρήσιον ποταμόν, ο Στράβων 15 σταδίους από την πόλη Σκοτούσα, ο Γεωργιάδης στο Σαραντάπορο. Πάντως, δεν είμαστε ακόμη σε θέση να μιλήσουμε με βεβαιότητα για το πού βρισκόταν η πόλη Δωδώνη στην Περραιβία.
ΤΑ ΑΣΚΗΤΑΡΙΑ ΤΟΥ ΠΥΘΙΟΥ: Το χωριό έχει σημαντική παρουσία και στα βυζαντινά χρόνια, όπως αποδεικνύουν τα ασκητήρια που σώζονται σε σπηλιές κοντά στον οικισμό. Το ασκητήριο του Τιμίου Σταυρού (οι ντόπιοι το αποκαλούν Άγιοι Ταξιάρχες) έχει τοιχογραφίες και χρονολογείται στα 1339. Κοντά του είναι και το δεύτερο ασκητήριο με τοιχογραφίες του 14ου αι. Ακόμα, στο Πύθιο υπάρχουν ερείπια βυζαντινού φρουρίου, καθώς και βυζαντινές αγιογραφίες και επιγραφές σε βράχους όπου υπήρχαν τα ασκητήρια.

Από τον Μπαλντούνη Ευάγγελο,
καθηγητή φιλόλογο – συγγραφέα – ιστορικό ερευνητή

Πηγή: eleftheria.gr